Stresin Vücuda Etkileri
Stres, kas-iskelet, solunum, kardiyovasküler, endokrin, sindirim, sinir ve üreme sistemleri dahil olmak üzere vücudun tüm sistemlerini etkiler. Vücudumuz, stresle başa çıkmak için küçük miktarlarda iyi donatılmıştır, ancak bu stres uzun süreli veya kronik hale geldiğinde, vücudunuz üzerinde ciddi etkilere neden olabilir.
Kas-İskelet Sistemi
Vücut stres altındayken kaslar kasılır. Kas gerginliği neredeyse stresin bir refleks tepkisi gibidir – vücudun yaralanmaya ve ağrıya karşı koruma yoludur.
Aniden ortaya çıkan stresle birlikte kaslar aynı anda sıkılır ve sonra stres geçtiğinde gerginliklerini serbest bırakır. Kronik stres, vücuttaki kasların daha fazla veya daha az sürekli bir koruma durumunda olmasına neden olur. Kaslar uzun süre boyunca gerilmiş ve gergin olduğunda, bu vücudun diğer tepkilerini tetikleyebilir ve hatta stresle ilişkili rahatsızlıkları teşvik edebilir.
Örneğin, hem gerilim tipi baş ağrısı hem de migren baş ağrısı, omuzlar, boyun ve baş bölgesinde kronik kas gerginliği ile ilişkilidir. Kas-iskelet ağrısı, özellikle iş stresi ile ilişkilendirilmiştir. Birçok kişi, kas-iskelet bozukluklarına sekonder olarak kronik ağrılı durumlar yaşar. Genellikle, ancak her zaman, kronik ağrılı bir durumu başlatan bir yaralanma olabilir. Bir kişinin bir yaralanmaya nasıl yanıt verdiği, yaralanmadan sonra kronik ağrı yaşayıp yaşamayacağını belirler. Ağrıdan ve tekrar yaralanmaktan korkan ve yaralanmanın fiziksel nedenini ve tedavisini arayan kişiler, genellikle orta düzeyde, doktor denetiminde bir aktivite seviyesini koruyan kişilere göre daha kötü bir iyileşme yaşarlar. Kas gerginliği ve sonunda vücudun kullanılmamasından kaynaklanan kas atrofisi, kronik, stresle ilişkili kas-iskelet durumlarını teşvik eder.
Rahatlama teknikleri ve diğer stres giderici aktiviteler ve terapilerin, kas gerginliğini etkili bir şekilde azalttığı, belirli stresle ilişkili bozuklukların insidansını azalttığı, baş ağrısı gibi, ve bir iyilik hissi artırıcı etkisi olduğu gösterilmiştir. Kronik ağrı durumları geliştirenler için, stresi azaltıcı aktivitelerin ruh halini ve günlük işlevi iyileştirdiği gösterilmiştir.
Solunum Sistemi
Solunum sistemi, hücrelere oksijen sağlar ve vücuttan karbondioksit atar. Hava burundan alınır, boğazdaki larinksten, trakea boyunca ve bronşlar aracılığıyla akciğerlere girer. Bronşiyoller daha sonra dolaşım için oksijeni kırmızı kan hücrelerine aktarır.
Stres ve güçlü duygular, burun ve akciğerler arasındaki hava yolunun daralmasına neden olarak solunum belirtileri ile kendini gösterebilir, bu da nefes darlığı ve hızlı nefes alma gibi. Solunum hastalığı olmayan kişiler için bu genellikle bir sorun değildir çünkü vücut ekstra çabayı rahatça nefes almaya yönlendirebilir, ancak psikolojik stres faktörleri, astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH; amfizem ve kronik bronşit dahil) gibi önceden mevcut solunum hastalıkları olan kişilerde solunum sorunlarını kötüleştirebilir. Bazı çalışmalar, sevdiklerinin ölümü gibi akut bir stresin astım krizlerini tetikleyebileceğini göstermektedir. Ayrıca, stresin neden olduğu hızlı solunum veya hiperventilasyon, panik atakları olan kişilerde panik atakları tetikleyebilir. Bir psikologla çalışarak rahatlama, solunum ve diğer bilişsel davranış stratejilerini geliştirmek yardımcı olabilir.
Kardiyovasküler Sistem
Kalp ve kan damarları, vücudun organlarına besin ve oksijen sağlama konusunda birlikte çalışan kardiyovasküler sistemin iki bileşenini oluşturur. Bu iki bileşenin aktivitesi, vücudun stres yanıtında da koordine edilir. Akut stres – anlık veya kısa süreli stres, örneğin son dakika teslim tarihleri, trafikte sıkışma veya bir kazayı önlemek için ani fren yapma – kalp atış hızını artırır ve kalp kasının daha güçlü kasılmasına neden olurken, stres hormonları – adrenalin, noradrenalin ve kortizol – bu etkiler için haber taşıyıcıları olarak görev yapar. Ayrıca, büyük kaslara ve kalbe kan yönlendiren kan damarları genişler, böylece vücudun bu bölgelerine pompalanan kan miktarını artırır ve kan basıncını yükseltir. Bu aynı zamanda savaş veya kaç tepkisi olarak da bilinir. Akut stres olayı geçtikten sonra vücut normal haline döner. Kronik stres veya uzun bir süre boyunca deneyimlenen sürekli stres, kalp ve kan damarları için uzun vadeli sorunlara katkıda bulunabilir. Kalp atış hızının sürekli ve devam eden artışı ve stres hormonlarının ve kan basıncının yükseltilmiş seviyeleri, vücuda zarar verebilir. Bu uzun vadeli sürekli stres, hipertansiyon, kalp krizi veya inme riskini artırabilir. Tekrarlayan akut stres ve sürekli kronik stres, dolaşım sisteminde iltihaplanmaya da katkıda bulunabilir, özellikle koroner arterlerde, ve bu, stresin kalp krizi ile ilişkilendirildiği düşünülen bir yoludur. Ayrıca bir kişinin strese nasıl yanıt verdiğinin kolesterol seviyelerini etkileyebileceği görünmektedir. Stresle ilişkilendirilen kalp hastalığı riski, kadınlar için, kadının premenopozal veya postmenopozal olup olmadığına bağlı olarak farklılık göstermektedir. Premenopozal kadınların östrojen seviyelerinin stres sırasında kan damarlarının daha iyi yanıt vermesine yardımcı olduğu görünmektedir, bu da onların stresle daha iyi başa gelmelerine yardımcı olur ve onları kalp hastalığının etkilerine karşı korur. Postmenopozal kadınlar östrojen kaybından dolayı bu koruma seviyesini kaybederler, bu nedenle kalp hastalığının etkilerine karşı daha fazla risk altındadırlar.
Endokrin Sistemi
Bir kişi bir durumu zorlayıcı, tehdit edici veya kontrol edilemez olarak algıladığında, beyin endokrin stres yanıtının temel sürücüsü olan hipotalamik-hipofiz-adrenal (HPA) ekseni içeren olayların bir dizi kaskadını başlatır. Bu sonunda kortizol olarak adlandırılan steroid hormonların üretiminde bir artışla sonuçlanır, bu genellikle “stres hormonu” olarak adlandırılır.
HPA ekseni
Stres anlarında, beyin ve endokrin sistem arasında bağlantı kuran bir çekirdek koleksiyonu olan hipotalamus, hipofiz bezine bir hormon üretmesi için sinyal gönderir, bu da böbreklerin üstünde bulunan adrenal bezlerin kortizol üretimini artırmasını sağlar. Kortizol, karaciğerden glukoz ve yağ asitlerini harekete geçirerek mevcut enerji yakıt seviyesini artırır. Kortizol normalde gün boyunca değişen seviyelerde üretilir, genellikle uyanmayla birlikte konsantrasyon artar ve gün boyunca yavaşça azalır, enerjiyi günlük bir döngü sağlar. Stresli bir olay sırasında kortizolün artışı, uzun süreli veya aşırı zorlu bir zorlukla başa çıkmak için gereken enerjiyi sağlayabilir.
Stres ve Sağlık
Kortizol dahil olan glukokortikoidler, bağışıklık sistemini düzenlemek ve iltihaplanmayı azaltmak için önemlidir. Bu, yaralanmanın bağışıklık sistem aktivasyonunda artışa neden olabileceği stresli veya tehditkar durumlarda değerlidir, ancak kronik stres, bağışıklık sistemi ile HPA ekseni arasındaki iletişimi bozabilir. Bu iletişim bozukluğunun, kronik yorgunluk, metabolik bozukluklar (örneğin, diyabet, obezite), depresyon ve bağışıklık bozuklukları dahil olmak üzere birçok fiziksel ve zihinsel sağlık sorununun gelecekteki gelişimiyle ilişkilendirildiği bildirilmiştir.
Gastrointestinal Sistem
Bağırsaklar, nispeten bağımsız bir şekilde işlev görebilen yüz milyonlarca nörona sahiptir ve sürekli olarak beyinle iletişim halindedir – mide bölgesinde “kelebekler uçuşuyor” hissini hissetme yeteneğini açıklar. Stres, bu beyin-bağırsak iletişimini etkileyebilir ve ağrı, şişkinlik ve diğer bağırsak rahatsızlıklarının daha kolay hissedilmesine neden olabilir. Bağırsak ayrıca milyonlarca bakteri tarafından yerleşim gören bir organdır ve bu da bağırsak sağlığını ve beyin sağlığını etkileyebilir, bu da düşünme yeteneğini etkileyebilir ve duyguları etkileyebilir. Stres, bağırsak bakterilerinde değişikliklerle ilişkilendirilmiştir, bu da duygudurumu etkileyebilir. Bu nedenle bağırsak sinirleri ve bakterileri güçlü bir şekilde beyini etkiler ve tam tersi geçerlidir. Erken yaşam stresi, sinir sisteminin gelişimini ve vücudun strese nasıl tepki verdiğini değiştirebilir. Bu değişiklikler, daha sonraki bağırsak hastalıkları veya işlev bozukluğu riskini artırabilir.
Yemek borusu
Stres altında, bireyler genellikle normalden çok daha fazla veya çok daha az yemek yiyebilirler. Daha fazla veya farklı yiyecekler veya alkol veya tütün kullanımının artması, mide ekşimesine veya asit reflüsüne neden olabilir. Stres veya yorgunluk, düzenli olarak meydana gelen mide ekşimesi ağrısının şiddetini artırabilir. Şiddetli stres tarafından tetiklenen yemek borusu spazmının nadir bir vakası da kalp kriziyle karıştırılabilir. Stres aynı zamanda yemek yemenin zorlaştığını veya hava yutmada artışa neden olduğunu da yapabilir, bu da geğirme, gaz ve şişkinliği artırır.
Mide
Stres, ağrı, şişkinlik, mide bulantısı ve diğer mide rahatsızlıklarını daha kolay hissettirebilir. Stres yeterince şiddetliyse kusma meydana gelebilir. Ayrıca stres, iştahın gereksiz bir şekilde artmasına veya azalmasına neden olabilir. Sağlıksız diyetler, sırasıyla ruh halini kötüleştirebilir. Yaygın inanışın aksine, stres mide asidi üretimini artırmaz veya mide ülserlerine neden olmaz. Ülserler aslında bir bakteriyel enfeksiyon tarafından oluşturulur. Stres altındayken ülserler daha rahatsız edici olabilir.
Bağırsak
Stres, bağırsaklarda ağrı, şişkinlik veya rahatsızlığın daha kolay hissedilmesine neden olabilir. Yiyeceğin vücut içinde nasıl hızlı hareket ettiğini etkileyebilir, bu da ishale veya kabızlığa neden olabilir. Ayrıca, stres bağırsakta kas spazmlarına neden olabilir, bu da ağrılı olabilir. Stres, sindirim ve bağırsakların hangi besin maddelerini emdiğini etkileyebilir. Besin emilimi ile ilgili gaz üretimi artabilir. Bağırsaklar, vücudu (çoğu) yiyecek kaynaklı bakterilerden korumak için sıkı bir bariyere sahiptir. Stres, bağırsak bariyerini zayıflatabilir ve bağırsak bakterilerini vücuda girmesine izin verebilir. Bu bakterilerin çoğu bağışıklık sistemi tarafından kolayca halledilir ve bizi hasta etmez, ancak sürekli düşük derecede iltihaplanma eylemine ihtiyaç duyulduğundan kronik hafif semptomlara yol açabilir. Stres, özellikle inflamatuar bağırsak hastalığı veya irritabl bağırsak sendromu gibi kronik bağırsak bozukluklarına sahip kişileri etkiler. Bu, bağırsak sinirlerinin daha hassas olması, bağırsak mikrobiyotasındaki değişiklikler, yiyeceklerin bağırsakta ne kadar hızlı hareket ettiğindeki değişiklikler ve/veya bağırsak bağışıklık tepkilerindeki değişikliklerden kaynaklanabilir.
Sinir Sistemi
Sinir sistemi, merkezi bölümü (beyin ve omurilik) ve otonom ve somatik sinir sistemlerinden oluşan periferik bölümü içeren birkaç bölüme ayrılır. Otonom sinir sistemi, stresin fiziksel yanıtında doğrudan bir rol oynar ve sempatik sinir sistemi (SSS) ve parasempatik sinir sistemi (PSS) olmak üzere iki bölüme ayrılır. Vücut stres altındayken SSS, “savaş ya da kaç” tepkisi olarak bilinen şeye katkıda bulunur. Vücut, yaşam tehdidini savuşturmaya veya bir düşmandan kaçmaya enerji kaynaklarını yönlendirir. SSS, adrenal bezlerin adrenalin (epinefrin) ve kortizol adı verilen hormonları salgılaması için sinyal verir. Bu hormonlar, otonom sinirlerin doğrudan etkileriyle birlikte, kalbin daha hızlı atmasına, solunum hızının artmasına, kolların ve bacakların kan damarlarının genişlemesine, sindirim süreçlerinin değişmesine ve acil durumla başa çıkmak için kan dolaşımındaki glukoz seviyelerinin (şeker enerjisi) artmasına neden olur. SSS yanıtı, acil bir duruma veya akut stres olarak bilinen kısa vadeli streslere yanıt vermek için oldukça ani bir şekilde gerçekleşir. Kriz sona erdiğinde, vücut genellikle acil durum öncesi, stres altında olmayan durumuna döner. Bu iyileşme, genellikle SSS’ye zıt etkilere sahip olan PSS tarafından kolaylaştırılır. Ancak PSS’nin aşırı etkinliği, stres tepkilerine katkıda bulunabilir, örneğin astım gibi bronşokonstriksiyonu (solunum yollarının daralması) teşvik ederek veya aşırı vazodilatasyonu (kan damarlarının aşırı genişlemesi) ve bozulmuş kan dolaşımını teşvik ederek. Hem SSS hem de PSS, stres tepkilerini modüle edebilen bağışıklık sistemi ile güçlü etkileşimlere sahiptir. Merkezi sinir sistemi, stres tepkilerini tetiklemede özellikle önemlidir, çünkü otonom sinir sistemi üzerinde düzenleyici bir rol oynar ve bağlamları potansiyel olarak tehdit edici olarak yorumlama konusunda merkezi bir rol oynar. Kronik stres, uzun bir süre boyunca stres faktörlerini deneyimlemek, vücut üzerinde uzun vadeli bir yük oluşturabilir. Otonom sinir sistemi sürekli olarak fiziksel tepkimeleri tetikledikçe, vücut üzerinde yıpranmaya neden olur. Aslında kronik stresin sinir sistemi üzerinde ne yaptığı değil, sinir sisteminin sürekli aktivasyonunun diğer vücut sistemlerine neler yaptığı sorunlu hale gelir.
Erkek Üreme Sistemi
Erkek üreme sistemi, sinir sistemi tarafından etkilenir. Sinir sisteminin parasempatik bölümü rahatlamayı, sempatik bölümü ise uyarılmayı tetikler. Erkek anatomisinde otonom sinir sistemi, savaş ya da kaç tepkisi olarak da bilinen, testosteron üretir ve uyarılmayı tetikleyen sempatik sinir sistemini aktive eder. Stres, vücudu adrenal bezler tarafından üretilen kortizol hormonunu salmaya zorlar. Kortizol, kan basıncı düzenlemesi ve kardiyovasküler, dolaşım ve erkek üreme dahil birçok vücut sisteminin normal işleyişi için önemlidir. Fazla miktarda kortizol, erkek üreme sisteminin normal biyokimyasal işleyişini etkileyebilir.
Cinsel istek
Kronik stres, uzun bir süre boyunca devam eden stres, testosteron üretimini etkileyerek cinsel istekte veya libidoda azalmaya neden olabilir ve hatta sertleşme bozukluğuna veya iktidarsızlığa yol açabilir.
Üreme
Kronik stres, sperm üretimini ve olgunlaşmasını olumsuz etkileyebilir, bu da çocuk sahibi olmaya çalışan çiftlere zorluklar yaşatabilir. Araştırmacılar, son bir yıl içinde iki veya daha fazla stresli olay yaşayan erkeklerin, hiç stresli olay yaşamamış erkeklere göre daha düşük sperm hareketliliğine (yüzme yeteneği) ve normal morfolojiye (boyut ve şekil) sahip sperm yüzdesine sahip olduğunu bulmuşlardır.
Üreme sistemi hastalıkları
Stres, bağışıklık sistemini etkilediğinde vücut enfeksiyonlara karşı savunmasız hale gelebilir. Erkek anatomisinde testisler, prostat bezi ve üretra enfeksiyonları, normal erkek üreme işlevini etkileyebilir.
Kadın Üreme Sistemi
Adet Döngüsü
Stres, ergen kızlar ve kadınlar arasındaki adet döngüsünü birkaç şekilde etkileyebilir. Örneğin, yüksek stres seviyeleri, adet dönemlerinin olmaması veya düzensiz olması, daha ağrılı adetler ve döngü uzunluğunda değişikliklerle ilişkilendirilebilir.
Cinsel İstek
Kadınlar yaşamları boyunca kişisel, ailevi, mesleki, finansal ve birçok başka taleple uğraşırlar. Stres, dikkat dağıtıcı etki, yorgunluk vb. nedenlerle cinsel isteği azaltabilir – özellikle kadınlar aynı anda küçük çocukları veya başka hasta aile üyelerini bakımı, kronik sağlık sorunlarıyla başa çıkmayı, depresyon yaşamayı, ilişki sorunları veya istismarla başa çıkmayı, iş sorunlarıyla uğraşmayı sürdürdüklerinde.
Hamilelik
Stres, bir kadının üreme planları üzerinde önemli etkilere sahip olabilir. Stres, bir kadının gebe kalma yeteneğini, hamileliğinin sağlığını ve doğum sonrası uyumunu olumsuz etkileyebilir. Depresyon, hamilelik ve doğum sonrası uyumun önde gelen komplikasyonudur. Fazla stres, bu dönemde depresyon ve anksiyete gelişme olasılığını artırır. Anne stresi, fetal ve devam eden çocuk gelişimini olumsuz etkileyebilir ve doğumdan sonraki haftalarda ve aylarda bebekle bağlantı kurmayı bozabilir.
Premenstrüel Sendrom
Stres, premenstrüel belirtileri kötüleştirebilir veya başa çıkmayı zorlaştırabilir ve premenstrüel belirtiler birçok kadın için stresli olabilir. Bu belirtiler arasında kramplar, sıvı tutulumu ve şişkinlik, olumsuz ruh hali (sinirli ve “mavi” hissetme) ve ruh hali değişiklikleri yer almaktadır.
Menopoz
Menopoz yaklaştıkça hormon seviyeleri hızla değişir. Bu değişiklikler anksiyete, ruh hali değişiklikleri ve sıkıntı hisleri ile ilişkilendirilir. Dolayısıyla menopoz kendisi başlı başına bir stres kaynağı olabilir. Ayrıca, duygusal sıkıntı fiziksel belirtilerin daha kötü olmasına neden olabilir. Örneğin daha fazla kaygılı olan kadınlar daha fazla sıcak basma yaşayabilir veya daha şiddetli veya yoğun sıcak basmaları yaşayabilir.
Üreme Sistemi Hastalıkları
Stres yüksek olduğunda, üreme hastalık durumlarının semptomlarının kötüleşme olasılığı artar, örneğin herpes simpleks virüsü veya polikistik over sendromu. Üreme kanserlerinin teşhisi ve tedavisi, ekstra dikkat ve destek gerektiren önemli bir stres kaynağı olabilir.
Stres Yönetimi
Stresin sağlık üzerindeki etkileri hakkındaki bu son bulgular sizi endişelendirmemeli. Artık stres tepkilerini azaltmak için etkili stratejiler hakkında çok daha fazla bilgi sahibiyiz. Bu faydalı stratejiler şunları içerir: Sağlıklı bir sosyal destek ağı sürdürmekDüzenli fiziksel egzersiz yapmakHer gece yeterli uyku almak. Bu yaklaşımlar, fiziksel ve zihinsel sağlık için önemli faydalar sağlar ve sağlıklı bir yaşam tarzının temel bileşenlerini oluşturur. Eğer ek destek veya aşırı veya kronik stres yaşanıyorsa, lisanslı bir psikolog, günlük yaşamınızı etkileyen zorlukları ve stres kaynaklarını tanımlamanıza yardımcı olabilir ve genel fiziksel ve zihinsel sağlığınızı iyileştirmek için size yardımcı olacak yolları bulabilir.
